Język polski – piękny, bogaty, zawiły. Potrafi wzbudzać zachwyt, ale czasem też małe frustracje. Szczególnie gdy stajemy oko w oko z pytaniem: umią czy umieją? To jedno z tych zagadnień, które wydają się oczywiste… dopóki człowiek się nie zastanowi. Bo przecież słyszymy „umią” na co dzień – w tramwaju, w sklepie, a nawet w telewizji! Ale czy to znaczy, że jest poprawnie? No właśnie – czas rozwiać wątpliwości.
Gdzie leży pies pogrzebany?
Na początek warto rozgryźć, skąd w ogóle wzięło się to całe „umią”. Wydaje się, że to słowo całkiem nieźle się trzyma. Wszak pasuje rytmicznie do codziennych rozmów, brzmi swojsko i ma w sobie coś ciepłego. Niestety – nie ma go w słowniku poprawnej polszczyzny. Forma „umią” jest uznawana za regionalizm, a dokładniej – za błąd językowy.
Poprawna forma to oczywiście „umieją”. I to właśnie ona powinna gościć w naszych wypowiedziach, szczególnie kiedy chcemy brzmieć elegancko, oficjalnie lub przynajmniej… zgodnie z zasadami gramatyki.
Z gramatycznego punktu widzenia
Czasownik „umieć” w trzeciej osobie liczby mnogiej (oni, one) powinien przyjąć formę „umieją”. Tak samo jak „robią”, „jedzą”, „piszą” – mamy tu regularne zakończenie odmienione zgodnie z regułami koniugacji.
Forma „umią” nie pasuje do tej układanki. Jest jak nieproszony gość na rodzinnym obiedzie – niby sympatyczny, ale jednak niezręczny. I choć niektóre osoby będą go tolerować, normatywne zasady języka polskiego nie zostawiają złudzeń – „umią” to forma niepoprawna.
A może jednak „umią”? (spoiler: nie)
Ktoś mógłby zapytać: skoro tak wiele osób używa formy „umią”, czemu nie uznać jej za poprawną? Otóż język – choć rzeczywiście żyje i się zmienia – nie przyjmuje wszystkiego z otwartymi ramionami. Zanim dana forma trafi do kanonu poprawnej polszczyzny, musi przejść długą drogę i zyskać aprobatę językoznawców.
„Umią” na razie tej drogi nie przeszło. Nadal jest traktowane jako przejaw mowy potocznej, a czasem wręcz jako lapsus językowy. Można więc powiedzieć, że umią czy umieją – to pytanie brzmi retorycznie, jeśli wierzyć słownikom i normom językowym.
Dlaczego popełniamy ten błąd?
Forma „umią” zawdzięcza swoją popularność kilku czynnikom. Przede wszystkim – wpływowi mowy potocznej i regionalizmów. W niektórych częściach Polski taka forma bywa powszechnie używana, co sprawia, że dzieci uczą się jej już w domu. A potem idą z nią przez życie, nie zastanawiając się, czy to oby na pewno zgodne z normą.
Drugą przyczyną może być analogia do czasowników zakończonych na „-ą”: idą, robią, śmieją się. Skoro „oni śmieją się”, czemu nie „oni umią”? Niestety – język polski nie zawsze jest logiczny, a te analogie bywa, że prowadzą nas na manowce.
Szkoła prawdę ci powie (albo i nie)
Co ciekawe, mimo że w szkołach omawia się odmianę czasowników, „umią” bywa rzadko akcentowane jako błąd. Niektórzy nauczyciele przymykają oko, skupiając się na błędach ortograficznych czy interpunkcyjnych. Efekt? Nawet osoby z wykształceniem wyższym potrafią się gubić w pytaniu – która forma jest poprawna: umią czy umieją?
Dlatego warto edukować się samodzielnie i nie bać się zaglądać do słowników czy poradników językowych. Albo po prostu – do internetu. W końcu kto pyta, nie błądzi… przynajmniej językowo.
Kiedy „umią” nie jest wcale takie złe
Skoro już wiemy, że forma „umią” jest niepoprawna, pojawia się pytanie: czy zawsze trzeba ją zwalczać? Cóż, odpowiedź brzmi: to zależy. W języku potocznym, podczas rozmowy z rodziną czy znajomymi – nikt nie będzie karał nas grzywną za „umią”. A czasem nawet warto takiego regionalizmu użyć celowo – dla efektu humorystycznego, stylizacji postaci albo oddania klimatu wypowiedzi.
Natomiast w sytuacjach oficjalnych: w pracy, podczas wystąpień publicznych, w literaturze czy mediach – lepiej trzymać się formy „umieją”. W końcu nawet najzabawniejszy lapsus może stać się gwoździem do naszej językowej trumny.
Jak się okazuje, różnica między umią a umieją nie jest tylko gramatycznym niuansem. To także opowieść o tym, jak mówimy, skąd pochodzimy i czego od języka oczekujemy. Czy chcemy być poprawni jak polonista na emeryturze, czy może nonszalanccy jak kabareciarz z Podlasia? Wybór należy do nas – ale warto pamiętać, że w starciu „umią czy umieją”, poprawność jednak wygrywa. Zwłaszcza jeśli zależy nam na jasnej i zrozumiałej komunikacji.
Zobacz też:https://www.swiat-kobiet.pl/umia-czy-umieja-ktora-forma-jest-poprawna-w-jezyku-polskim/